logo
Κατερίνα Κωνσταντίνου

Κατερίνα Κωνσταντίνου





Ήρθαν και πάλι οι γιορτινές μέρες των Χριστουγέννων. Μόνο που φέτος, αυτές οι μέρες θα είναι διαφορετικές! Όπως άλλωστε και όλες οι μέρες του 2020.

Σίγουρα τα συναισθήματα όλων μας είναι πολλά και στο μεγαλύτερο μέρος τους αρνητικά και άσχημα. Όμως με λίγη θέληση, σχεδιασμό και φαντασία, μπορούμε να δημιουργήσουμε ξεχωριστές αναμνήσεις, να ανακαλύψουμε, να μάθουμε και να παίξουμε!
Ακολουθούν συμβουλές και ιδέες για να κρατήσουμε τα παιδιά και τον εαυτό μας υγιή εν μέσω καραντίνας και κοινωνικής αποστασιοποίησης.

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΜΙΑ ΡΟΥΤΙΝΑ, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΦΟΒΑΣΤΕ ΤΗ ΒΑΡΕΜΑΡΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ
Έχουμε πλέον όλοι καταλάβει ότι μια σταθερή καθημερινή ρουτίνα βοηθά να διατηρήσουμε την ισορροπία, σε αυτή τη δύσκολη περίοδο που διανύουμε. Γνωρίζουμε ότι χρειάζεται να οργανώνουμε το χρόνο μας, να τηρούμε τα ωράρια ύπνου και φαγητού, να φροντίζουμε τον εαυτό και τους άλλους με καλή διατροφή και γυμναστική. Να εξασφαλίζουμε στιγμές εκτόνωσης και διασκέδασης, όπως και στιγμές ησυχίας και και ξεκούρασης. Δε χρειάζεται όμως διαρκώς να ψάχνουμε τρόπους να κρατάμε τα παιδιά και εμάς απασχολημένους και χαρούμενους, ψάχνοντας μανιωδώς ιδέες για νέες δραστηριότητες ψηφιακές και μη.
Είναι πολύ βοηθητικό να κάνουμε πρόγραμμα και δημιουργικές δραστηριότητες όμως ας μην πανικοβαλλόμαστε όταν ακούμε τα παιδιά να παραπονιούνται ότι βαριούνται. Όταν το παιδικό μυαλό είναι απαλλαγμένο από το διαρκή βομβαρδισμό με προτάσεις από τους γονείς, αναπτύσσει τη θέληση και τη δημιουργικότητα για να βρει τη διασκέδαση μόνο του. Η ιδέα φυσικά δεν είναι να αφήσουμε τα παιδιά μας να υποφέρουν από βαρεμάρα, αλλά να μάθουν πώς να τη νικούν! Μπορούν να αναζητήσουν μόνα τους τρόπους, να πιάσουν ενα βιβλίο, να μαλώσουν με τα αδέλφια τους, να ξεθάψουν ενα παζλ, να αναζητήσουν ένα νέο χόμπι.
Είναι λογικό σε έναν κόσμο με υπερβολικά πολλά ερεθίσματα να μην αντέχουμε τις στιγμές βαρεμάρας. Όμως το σίγουρο είναι ότι η βαρεμάρα οδηγεί σε επινοητικότητα και μπορεί να παρακινήσει το παιδί να κινητοποιηθεί. Η ικανότητα διαχείρισης της βαρεμάρας συνδέεται με την αυτογνωσία και ενισχύει την αυτοπεποίθηση του παιδιού. Αφήστε τα λοιπόν να βαρεθούν και κάποιες στιγμές της ημέρας, μόνο καλό θα τους κάνει.


ΚΑΝΕΤΕ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΚΑΙ ΕΙΛΙΚΡΙΝΕΙΣ ΣΥΖΗΤΗΣΕΙΣ, ΑΝΑΛΟΓΑ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ
Τα παιδιά καθημερινά ακούν πολλές πληροφορίες και δέχονται πολλά ερεθίσματα σχετικά με την πανδημία. Ακόμη και αυτά που δεν εκφράζονται πολύ, σίγουρα έχουν πολλές ερωτήσεις και πιθανώς κάποια αβεβαιότητα, ακόμα και φόβο. Η ανοιχτή συζήτηση και η επιβεβαίωση από τους γονείς ότι όλα θα πάνε καλα βοηθά πολύ.
Φροντίστε να ενημερώνεστε μόνο από έγκυρες και αξιόπιστες πηγές και να φιλτράρετε τις πληροφορίες που περνάτε και στο παιδί, ανάλογα με την ηλικία του. Μοιραστείτε τα συναισθήματά σας και βοηθήστε το να εκφράσει τα δικά του. Ενημερώστε το π.χ. για το παρκο που έχει κλείσει δίνοντας βάρος σε ζητήματα ασφαλείας πισω από το κλείσιμο αυτό. Μιλήστε για τον αριθμό των ανθρώπων που έχουν μολυνθεί, δίνοντας έμφαση στους κανόνες υγιεινής και αυτο-φροντίδας. Με άλλα λόγια, φροντίζουμε να δίνουμε στην πληροφορία ένα νόημα, μια θετική διάσταση και μια χρησιμότητα για εμάς και για το παιδί μας, όχι απλά να μεταφέρουμε τον πανικό και τον τρόμο.
Όταν τα παιδιά και οι έφηβοι έχουν αυξημένο άγχος, η συμπεριφορά τους μπορεί να αλλάξει. Μην εκπλαγείτε εάν τα παιδιά σας παρουσιάζουν αλλαγές στη διάθεση και είναι τη μια στιγμή χαρούμενα και ενθουσιασμένα ενώ την επόμενη κλαίνε χωρίς να μπορούν να εξηγήσουν το λόγο. Είναι φυσιολογικό να μην είναι συγκεντρωμένα, να είναι πιο ανυπάκουα, να παραπονιούνται για σωματικούς πόνους ή να ζητούν περισσότερο την παρουσία σας. Αυτή την περίοδο χρειάζεται να είμαστε πιο υπομονετικοί και υποστηρικτικοί με τα παιδιά μας. Να θυμάστε όμως πάντα ότι δεν είστε μόνοι. Οποιαδήποτε στιγμή το χρειάζεστε, μη διστάσετε να αναζητήσετε τη συμβουλή κάποιου ειδικού ψυχικής υγείας.


ΜΕΤΡΙΑΣΤΕ ΤΟ ΧΡΟΝΟ ΟΘΟΝΗΣ
Σε αυτόν τον άνευ προηγουμένου χρόνο, όλοι μας ήρθαμε σε επαφή με τις νέες τεχνολογίες, εμπλουτίσαμε τις γνώσεις μας και γίναμε πιο "τεχνολογικοί". Ας προσπαθήσουμε την περίοδο των γιορτών να περιορίσουμε το χρόνο που περνάμε κι εμείς και τα παιδιά μας μπροστά στην οθόνη. Ας επιδιώξουμε μια ισορροπία μεταξύ των ψηφιακών και των μη-ψηφιακών δραστηριοτήτων μας. Θα εκπλαγούμε από το πόσα πράγματα μπορούμε να ανακαλύψουμε για τα παιδιά μας αλλά και για τον ίδιο τον εαυτό μας αν βάλουμε πχ σαν πρόκληση να περνάμε 4 ώρες κάθε απόγευμα χωρίς κινητά και οθόνες!


ΚΑΝΕΤΕ ΚΑΤΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ ΜΕ ΤΑ ΧΕΡΙΑ ΣΑΣ

Η δημιουργικότητα έχει συνδεθεί επιστημονικά με θετικά συναισθήματα χαράς και αισιοδοξίας. Το να φτιάχνουμε και να δημιουργούμε πράγματα με τα χέρια μας μπορεί να αλλάξει αμέσως τη διάθεσή μας και να έχει μακροχρόνια θετική επίδραση στον τρόπο σκέψης μας. Φτιάξτε χειροποίητα στολίδια, μαγειρέψτε, φτιάξτε κάρτες ευχών, τυλίξτε μόνοι τα δώρα σας, καντε με κάθε τρόπο παραγωγικά και δημιουργικά τα χέρια σας και θα δείτε εντυπωσιακά αποτελέσματα στη διάθεσή σας!


ΚΑΝΕΤΕ ΚΑΤΙ ΧΡΗΣΙΜΟ ΚΑΙ ΒΟΗΘΗΤΙΚΟ ΓΙΑ ΚΑΠΟΙΟΝ
Επιστημονικές έρευνας δείχνουν οτι κάποιες συμπεριφορές μας μπορούν να προάγουν την ευτυχία μας. Μια από τις αποδεδειγμένες ερευνητικά συμπεριφορές στην ανάδειξη της ευτυχίας είναι η προσφορά στους συνανθρώπους μας. Οι πράξεις καλοσύνης προς τους αγαπημένους μας αλλά και προς τους συνανθρώπους μας γενικά, μπορούν να προάγουν την ευτυχία μας αφού κάνουν τον παραλήπτη να αισθάνεται καλύτερα και το δέκτη να νιώσει χρήσιμος και πιο ευτυχισμένος. Μιλήστε θετικά για τους συντρόφους σας, πείτε στα παιδιά σας πόσο τα αγαπάτε, χαρίστε ό,τι σας περισσεύει σε κάποιον που μπορεί να το έχει ανάγκη, καλέστε πιο συχνά τους παππούδες στο τηλέφωνο, δώστε εθελοντικά αίμα, φυτέψτε ένα δεντράκι.
Με λίγα λόγια καντε το καλό και ρίξτε το στο γυαλό..αυτό θα βρει το δρόμο του για να γυρίσει πίσω.



ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΓΑΠΗΜΕΝΟΥΣ ΣΑΣ
Η διατήρηση των κοινωνικών μας επαφών και η σύνδεση με το κοινωνικό μας περίγυρο είναι απαραίτητη, τόσο για τους γονείς όσο και για τα παιδιά και τους εφήβους. Ένας από τους καλύτερους τρόπους για να διαχειριστούμε το άγχος και τα αρνητικά συναισθήματα είναι να παραμείνουμε συνδεδεμένοι με τους φίλους και την οικογένειά μας. Μοιραστείτε τις σκέψεις σας, θετικές και αρνητικές, ρωτήστε τους αγαπημένους σας στο σπίτι πως νιώθουν κάθε μέρα, τι σκέφτονται, τι όμορφο έκαναν. Διατηρήστε το ενδιαφέρον σας και φροντίστε τις σχέσεις σας. Βιντεοκλήσεις και ομαδικές συνομιλίες με φίλους και συγγενείς είναι ο καλύτερος τρόπος να αξιοποιήσουμε τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών, να εκφραστούμε και να μοιραστούμε σκέψεις και συναισθήματα.

Γιατί η χαρά όταν μοιράζεται, διπλασιάζεται! Και η μοιρασμένη λύπη, είναι μισή λύπη!


Καλές γιορτές σε όλους!     
 

Καθώς η πανδημία του COVID-19 έχει κοστίσει μέχρι σήμερα πάνω από 350.000 ζωές, πολλοί γονείς βρίσκονται στη δύσκολη θέση να εξηγήσουν στα παιδιά τους το θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου. Παρακάτω παρέχονται ορισμένες οδηγίες για το πώς να μιλήσουμε στα παιδιά για την ασθένεια και το θάνατο και πώς να τα υποστηρίξουμε όταν πεθαίνει ένα αγαπημένο τους πρόσωπο.

1. Είμαστε ειλικρινείς

Συνήθως οι γονείς αναρωτιούνται πόσες λεπτομέρειες μπορούν να πουν στο παιδί τους σε μια δύσκολη στιγμή. Θέλουν να το προετοιμάσουν για το τι μπορεί να συμβεί, αλλά παράλληλα δε θέλουν να το τρομάξουν. Όταν κάποιος συγγενής ή ένας φίλος είναι σοβαρά άρρωστος, είναι καλύτερο να είμαστε ειλικρινείς σχετικά με το τι συμβαίνει, ακόμα κι αν δεν γνωρίζουμε πώς ακριβώς θα εξελιχθούν τα πράγματα. Μπορούμε π.χ. να πούμε στα παιδιά ότι η γιαγιά έχει τον κορονoϊό και ότι παρόλο που πολλοί άνθρωποι προσπαθούν να την βοηθήσουν, κανείς δεν ξέρει αν θα βελτιωθεί η υγεία της.

Στην περίπτωση του COVID-19 τα περισσότερα παιδιά γνωρίζουν ότι είναι ένας ιός που μπορεί να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες για την υγεία μας, καθώς εκτίθενται διαρκώς σε πληροφορίες γύρω από το θέμα αυτό. Η συναισθηματική τους αντίδραση επομένως μπορεί να είναι ισχυρότερη από ότι θα ήταν απέναντι σε μια άλλη ασθένεια, καθώς όλοι γύρω τους μιλούν συνέχεια για το συγκεκριμένο ιό και την επικινδυνότητά του.

Η με μέτρο και ειλικρινής ενημέρωση του παιδιού για την υγεία της γιαγιάς θα το βοηθήσει να κατανοήσει την κατάσταση. Μπορούμε να πούμε ότι η γιαγιά έχει υψηλό πυρετό ή ότι δυσκολεύεται να αναπνέει μόνη της και χρειάζεται να κάνουμε υπομονή για να δούμε μέρα με τη μέρα πως πάει. Δε χρειάζεται να ενημερώνουμε το παιδί πάνω από μία-δύο φορές τη μέρα και με περιττές λεπτομέρειες. Μπορούμε όμως να το ρωτάμε πώς νιώθει για την κατάσταση της γιαγιάς και να του εξηγούμε ότι και εμείς ανησυχούμε και στεναχωριόμαστε όπως κι εκείνο. Αυτή η ειλικρίνεια μπορεί να έρχεται σε αντίθεση με τα προστατευτικά ένστικτά μας, αλλά όταν μοιραζόμαστε αληθινά τα συναισθήματά μας, διευκολύνουμε τα παιδιά να εκφραστούν κι εκείνα για αυτό που τους ανησυχεί και χτίζουμε μία σχέση εμπιστοσύνης μαζί τους. Θα ήταν σίγουρα πιο εύκολο να καθησυχάσουμε το παιδί ισχυριζόμενοι ότι «θα περάσει σύντομα». Αν όμως αυτό δε συμβεί, το παιδί θα χάσει την εμπιστοσύνη του σε μας. Οπότε είναι προτιμότερο να πούμε μια φράση του τύπου «Δεν μπορώ να σου δώσω καμία εγγύηση, αλλά το σχέδιο μου είναι να μείνουμε όλοι υγιείς και γι αυτό πλένουμε τα χέρια μας και είμαστε προσεκτικοί όταν βγαίνουμε έξω».


2. Προσπαθούμε να εξηγήσουμε το θάνατο

Εάν κάποιος αγαπημένος πεθάνει, είναι καλύτερο να αποφύγουμε να πούμε ψέματα, ασάφειες και πληροφορίες που μπορεί να μπερδέψουν το παιδί, όπως ότι ο παππούς κοιμήθηκε ή έχει πάει κάπου αλλού. Τα παιδιά κάτω των 5 ετών δεν κατανοούν ακόμη την έννοια της μονιμότητας του θανάτου. Έτσι το παιδί μπορεί να συνεχίσει να πιστεύει ότι ο παππούς κάποια στιγμή θα επιστρέψει ή θα ξυπνήσει. Δε θα επεξεργαστεί αυτό που συνέβη και θα καταλήξει να κατασκευάζει μια αφήγηση που τελικά είναι πιο τρομακτική από την πραγματικότητα. Επομένως, είναι καλύτερο να πούμε στο παιδί ότι ο παππούς πέθανε και να του εξηγήσουμε με απλά λόγια τι σημαίνει αυτό. Μπορούμε να πούμε «Όταν κάποιος πεθάνει, δεν μπορεί να επιστρέψει κοντά μας. Το σώμα του δεν λειτουργεί πια. Δεν μπορούμε να τον δούμε, να του μιλήσουμε και να τον αγγίξουμε». Μπορούμε επίσης να δώσουμε παραδείγματα για το τι μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι όταν είναι ζωντανοί, π.χ. να τρώνε, να παρακολουθούν τηλεόραση, να βουρτσίζουν τα δόντια τους, δραστηριότητες που δεν μπορούν να κάνουν όταν πεθάνουν.

Όταν το παιδί κατανοήσει ότι ο αγαπημένος του έχει πεθάνει μπορεί να αντιδράσει με πολλούς τρόπους και ο γονιός χρειάζεται να είναι δίπλα του τόσο φυσικά όσο και συναισθηματικά μέχρι να ηρεμήσει. Στη συνέχεια μπορεί να πει και ο ίδιος στο παιδί πώς αισθάνεται και να του εξηγήσει ότι είναι φυσιολογικό να νιώθουμε λυπημένοι και να κλαίμε. Χρειάζεται να είμαστε υπομονετικοί με τα μικρότερα παιδιά καθώς μπορεί να συνεχίσουν να ρωτούν για μεγάλο διάστημα πότε θα δουν το αγαπημένο τους πρόσωπο ξανά. Δε σημαίνει ότι αρνούνται να το δεχτούν ή το αποφεύγουν, απλά δεν το καταλαβαίνουν λόγω του σταδίου γνωστικής ανάπτυξης που βρίσκονται σε αυτή την ηλικία.


3. Βρίσκουμε τρόπους να διατηρήσουμε την ανάμνηση

Η κηδεία δεν ήταν εφικτή για πολλές οικογένειες αυτή την περίοδο, αλλά ακόμη και αν γίνει μπορούμε να δώσουμε στο παιδί την επιλογή να μείνει στο σπίτι. Τις επόμενες μέρες μετά την απώλεια, είναι καλό να βοηθήσουμε το παιδί να θυμηθεί, να επικοινωνήσει και να αποχαιρετίσει το αγαπημένο του πρόσωπο. Να φτιάξουμε τα αγαπημένα κουλουράκια της γιαγιάς, να φυτέψουμε ένα δέντρο για να θυμόμαστε τον παππού, να φτιάξουμε ένα ιδιαίτερο άλμπουμ φωτογραφιών. Με τον τρόπο αυτό μπορούμε να θυμόμαστε και να συνδεόμαστε με τα αγαπημένα μας πρόσωπα όσο συχνά θέλουμε. 

Είναι καλό να θυμόμαστε ότι η θλίψη δεν ακολουθεί πρόγραμμα και τα παιδιά θρηνούν διαφορετικά από τους ενήλικες. Μπορεί να αναστατωθούν έντονα για λίγα λεπτά και μετά να φέρονται εντελώς φυσιολογικά και λίγες ώρες αργότερα να κλαίνε. Μπορεί επίσης να μην θρηνήσουν όσο περίμεναν οι γονείς, χωρίς να σημαίνει ότι δεν αγαπούν το πρόσωπο που έχασαν, ή να αντιδράσουν με υπερβολική ένταση στην είδηση του θανάτου κάποιου ανθρώπου που δε γνώριζαν και τόσο καλά. Κάθε συμπεριφορά και αντίδραση είναι σεβαστή και οι γονείς χρειάζεται να την αποδεχτούν και να βοηθήσουν το παιδί να κατανοήσει τα συναισθήματά του αυτή την ιδιαίτερη περίοδο.

Η τήρηση μιας όσο γίνεται φυσιολογικής ρουτίνας στο σπίτι μπορεί να βοηθήσει πολύ την οικογένεια που θρηνεί. Αυτό μπορεί να είναι δύσκολο κατά της διάρκεια μιας πανδημίας και ειδικά όταν πεθαίνει ένα αγαπημένο πρόσωπο τίποτα δεν μπορεί να είναι φυσιολογικό. Όμως μια ρουτίνα μπορεί να προσφέρει στο παιδί μια αίσθηση ελέγχου και ασφάλειας ότι όλα θα πάνε καλά. Ότι παρότι τα πράγματα είναι τόσο δύσκολα τώρα, η ζωή θα συνεχιστεί.   


Κατερίνα Κωνσταντίνου
Σχολική Ψυχολόγος

Η δύσκολη και πρωτόγνωρη εμπειρία των τελευταίων μηνών άφησε στον καθένα από εμάς το στίγμα της και επιρροή της θα φαίνεται για καιρό στον τρόπο που σκεφτόμαστε και ενεργούμε στην καθημερινότητά μας. Καθώς σταδιακά επιστρέφουμε στις προ-καραντίνας συνήθειές μας, τα παιδιά μπορεί να εκδηλώσουν διάφορες αντιδράσεις λόγω του στρες που βίωσαν. Κάποια παιδιά θα καταφέρουν σε βάθος χρόνου να επιστρέψουν πιο ανώδυνα και γρήγορα στη ρουτίνα τους, αναπτύσσοντας μηχανισμούς αντιμετώπισης των δύσκολων καταστάσεων.  Κάποια άλλα, για διάφορους λόγους, ίσως παρουσιάσουν μεγαλύτερη δυσκολία και έντονο στρες στην ανάκαμψή τους μετά το πέρας της καραντίνας.

Ορισμένα παιδιά ενδέχεται:

  • να εκφράσουν δυσφορία, απόσυρση και επιθυμία παραμονής στην καθημερινότητα που είχαν κατά τη διάρκεια της καραντίνας
  • να παρουσιάσουν ένταση, αποδιοργάνωση και δυσκολία συγκέντρωσης αφού επιστρέψουν στις προηγούμενες δραστηριότητες τους
  • να υιοθετήσουν ακραίες προστατευτικές συμπεριφορές
  • να παρουσιάσουν έντονη επιθετικότητα σε οικεία πρόσωπα

Εάν οι παραπάνω συμπεριφορές επιμείνουν σε ένταση και διάρκεια θα ήταν καλό να απευθυνθείτε σε έναν ειδικό ψυχικής υγείας.

 

Οι συνηθέστερες εκδηλώσεις άγχους ανά ηλικία

Τα μικρότερα παιδιά μέχρι 2 ετών είναι πιθανό να παρουσιάσουν έντονο κλάμα, παρατεταμένη γκρίνια και διαρκή και επίμονη επιθυμία για αγκαλιά.

Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας, 3-6 ετών, μπορεί να παλινδρομήσουν και να επιστρέψουν σε συμπεριφορές που είχαν παλιότερα όπως π.χ. να ζητούν να κοιμηθούν με τους γονείς τους ή να έχουν ατυχήματα τουαλέτας.

Τα παιδιά μέχρι 10 ετών είναι πιθανό να νιώθουν φόβο, αγωνία και άγχος ότι κάτι παρόμοιο θα ξανασυμβεί. Ενδεχομένως να θέλουν να μιλούν συνέχεια γι’ αυτό ή να αποφεύγουν εντελώς να μιλούν, προσποιούμενα  ότι δεν συνέβη ποτέ. Ενδέχεται ακόμη να είναι ευερέθιστα, να παραπονιούνται για ανεξήγητους πονοκεφάλους και πόνους στο σώμα τους, να παρουσιάσουν αδυναμία συγκέντρωσης στις δραστηριότητες που κάνουν και δυσκολία στον ύπνο τους.

Οι έφηβοι μπορεί να είναι ευέξαπτοι, να έχουν εκνευρισμό και δυσφορία χωρίς να είναι σε θέση να εκφράσουν τα συναισθήματα τους. Μπορεί να επιδιώκουν να απομονώνονται ή να παρουσιάζουν προκλητικές συμπεριφορές και βίαιες αντιδράσεις σε οικεία πρόσωπα ή να καταφεύγουν σε χρήση ουσιών, λόγω της δυσκολίας τους να κατανοήσουν και να εκφράσουν με άλλο τρόπο το θυμό τους.

Τα παιδιά με ιδιαιτερότητες, κινητικές δυσκολίες, αναπτυξιακές διαταραχές, νοητική ανεπάρκεια και άλλες παθήσεις, μπορεί να εκδηλώσουν έντονες αντιδράσεις εξαιτίας των αλλαγών στην καθημερινή τους ρουτίνα και της ανασφάλειας που νιώθουν.

Το κάθε παιδί αντιδρά με τον δικό του τρόπο και χρειάζεται το δικό του χρόνο προσαρμογής μετά την καραντίνα. Οι γονείς είναι σημαντικό να είναι δίπλα στο παιδί τους, να το βοηθούν να εκφράζει τα συναισθήματά του και να του δημιουργούν αίσθημα ασφάλειας. Να μη μειώνουν τις ανησυχίες του, αλλά να το προτρέπουν να μιλήσει γι΄αυτές. Μέσα σε όλες τις σημαντικές εξελίξεις και αλλαγές που συμβαίνουν γύρω τους, τα μεγαλύτερα παιδιά μπορεί να νιώθουν ότι τα συναισθήματά τους δεν είναι σημαντικά. Τα μικρότερα παιδιά μπορεί να μην έχουν ακόμη λόγια να εξηγήσουν πώς αισθάνονται. Είναι απαραίτητο να αφιερώσουμε χρόνο και να ακούσουμε τα παιδιά μας, δίνοντας τους την πλήρη προσοχή και διαθεσιμότητά μας. Να τα προτρέψουμε να σκεφτούν και να εκφράσουν πώς νιώθουν για όσα συμβαίνουν γύρω τους. Να τα καθησυχάσουμε ότι είναι φυσικό να αισθάνονται έτσι και να τα βεβαιώσουμε το ότι μπορούν να μας μιλούν όποτε θέλουν.

Κλείνοντας, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι και οι ενήλικες μπορεί να νιώθουμε άγχος, θυμό, έλλειψη ελέγχου και ανασφάλεια για το μέλλον. Συνεπώς, φαντάζει αδύνατο να προσπαθούμε να μεταδώσουμε μια αίσθηση ηρεμίας και ασφάλειας όταν οι ίδιοι παλεύουμε να αντιμετωπίσουμε το άγχος μας. Άθελά μας μεταδίδουμε το φόβο, την αγωνία και την ανασφάλεια μας στα παιδιά. Το πρώτο βήμα λοιπόν είναι να αναγνωρίσουμε οι ίδιοι τις δικές μας ανησυχίες και αγωνίες και να τις αποδεχτούμε. Στη συνέχεια να αναζητήσουμε και να εφαρμόσουμε στρατηγικές διαχείρισης του άγχους μας και να υιοθετήσουμε συμπεριφορές ανάκαμψης στην κρίσιμη αυτή περίοδο. Έτσι, μέσα από το δικό μας παράδειγμα συμπεριφοράς, θα διδάξουμε και στα παιδιά πώς να αντιμετωπίζουν δύσκολες συνθήκες και να ανταπεξέρχονται σε καταστάσεις αβεβαιότητας και ανασφάλειας.

 

Κατερίνα Κωνσταντίνου

Σχολική Ψυχολόγος

Κάθε χρόνο τέτοια εποχή ξεκινάει, αν δεν έχει ήδη ξεκινήσει, η προετοιμασία των
νηπίων για την ομαλή μετάβασή τους από το Νηπιαγωγείο στο Δημοτικό σχολείο. Όπως
κάθε μεταβατικό στάδιο, η περίοδος αυτή είναι μια περίοδος σημαντικών αλλαγών για τη
ζωή του παιδιού αλλά και όλης της οικογένειας. Η αλλαγή αυτή συνοδεύεται από
ανάμεικτα συναισθήματα προσμονής, ενθουσιασμού, αγωνίας, φόβου και ανησυχίας. Η
μετάβαση γίνεται σε τρία στάδια, την προετοιμασία, τη μετάβαση και την ενσωμάτωση. Η
χρονική διάρκεια του κάθε σταδίου δεν είναι εφικτό να καθοριστεί με ακρίβεια, καθώς
εξαρτάται από πολλούς παράγοντες του ίδιου του παιδιού αλλά και του περιβάλλοντός
του.
Σε καθένα από αυτά τα στάδια ο ρόλος του γονέα είναι καθοριστικός. Πολύ
περισσότερο φέτος, που τα σχολεία ενδέχεται να παραμείνουν κλειστά και οι εκπαιδευτικοί
δε θα έχουν τη δυνατότητα να συνεισφέρουν όσο μπορούν στην μετάβαση αυτή. Ο γονιός
λοιπόν, καλείται να αναλάβει πολλαπλούς ρόλους προκειμένου να συμβάλει στην ομαλή
μετάβαση και προσαρμογή του παιδιού του από το Νηπιαγωγείο στο Δημοτικό: αυτόν του
παιδαγωγού, του πληροφοριοδότη και του υποστηρικτή του παιδιού στη σημαντική αυτή
φάση της ζωής του.
Το πρώτο βήμα που χρειάζεται να κάνει ο γονιός είναι να γίνει ο ίδιος το πρότυπο
για το παιδί του. Να το βοηθήσει να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα, αποδεχόμενος
και υιοθετώντας ο ίδιος πρώτα τους κανόνες της. Να υιοθετήσει μέσα στο σπίτι κανόνες
που σχετίζονται με τη συνύπαρξη (ακούω, δε διακόπτω, μιλάω ευγενικά, βοηθώ,
μοιράζομαι) και με τη μάθηση (ακολουθώ συγκεκριμένο πρόγραμμα στο σπίτι, δίνω
κίνητρα, οργανώνω, ενθαρρύνω).
Το παιδί χρειάζεται να αισθάνεται ασφάλεια για τη νέα κατάσταση που θα έχει να
αντιμετωπίσει και να νιώθει εμπιστοσύνη ότι είναι ικανό να τα καταφέρει. Πολλά παιδιά
μπορεί να φοβούνται ότι το νέο σχολικό περιβάλλον θα είναι πολύ πιο δύσκολο, ότι θα
έχουν πολλά και δύσκολα καθήκοντα, ότι θα χάσουν τους φίλους τους, ότι τα μεγαλύτερα
παιδιά θα τα κοροϊδέψουν ή θα τους φερθούν άσχημα και προσβλητικά. Όλες αυτές οι
αγωνίες και οι ανησυχίες του παιδιού είναι σημαντικό να εκφραστούν και να συζητηθούν
με τους γονείς, προκειμένου να μειωθεί ο φόβος και το άγχος και να νιώσει το παιδί ότι δεν
είναι μόνο σε αυτή την μεταβατική διαδικασία.
Καθώς φέτος δεν είναι εφικτό να πραγματοποιηθούν επισκέψεις γνωριμίας,
συναντήσεις και κοινές δράσεις εξοικείωσης των παιδιών του Νηπιαγωγείου με το
Δημοτικό Σχολείο, είναι βοηθητικό να επισκεφτούν οι γονείς με το παιδί τους το
διαδικτυακό χώρο του Δημοτικού, προκειμένου να περιηγηθούν μαζί. Μπορούν να δουν
φωτογραφίες των χώρων, των τάξεων και της αυλής του νέου σχολείου. Να διαβάσουν τα
καινούρια μαθήματα που θα έχουν στο εβδομαδιαίο πρόγραμμα διδασκαλίας και να
προσπαθήσουν να φανταστούν με το παιδί την ύλη και το περιεχόμενο του κάθε
μαθήματος. Να διαβάσουν τις δραστηριότητες και τις εκδρομές της Α΄ Τάξης
προηγούμενων ετών. Με τον τρόπο αυτό το παιδί μπορεί να προετοιμαστεί για το νέο
περιβάλλον αλλά και οι γονείς μπορεί να νιώσουν πιο ήρεμοι και λιγότερο αγχωμένοι.

Μία άλλη βοηθητική δραστηριότητα είναι η βόλτα μαζί με το παιδί έξω από το
σχολείο που θα φοιτήσει. Να δουν μαζί το προαύλιο και να φανταστούν πόσα πολλά
παιχνίδια θα μπορεί να παίξει το παιδί εκεί. Είναι μια ευκαιρία να μιλήσουν για το
διάλλειμα, για το γεγονός ότι θα πρέπει το παιδί να «προφτάσει» να παίξει, να πάει στην
τουαλέτα, να φάει το κολατσιό του, να πιει νερό, να εξοικειωθεί με τα τόσα άγνωστα
πρόσωπα που τον περιτριγυρίζουν και να ξεκουραστεί πριν από το χτύπημα του
κουδουνιού. Θα πρέπει λοιπόν να μάθει να διαχειρίζεται σωστά το χρόνο του. Επιπλέον, οι
γονείς μπορούν να θυμηθούν και να διηγηθούν τη δική τους πρώτη μέρα στο σχολείο, την
αγωνία τους, κάποιο αστείο περιστατικό που μπορεί να τους συνέβη τις πρώτες μέρες στο
νέο σχολικό περιβάλλον. Όταν επιστρέψουν στο σπίτι μπορεί το παιδί να ζωγραφίσει το
προαύλιο του σχολείου του αλλά και το εσωτερικό, τάξεις, διαδρόμους, χρησιμοποιώντας
τη φαντασία του.
Την περίοδο αυτή μέχρι το άνοιγμα των σχολείων μπορούν να την αξιοποιήσουν οι
γονείς προκειμένου να ενισχύσουν, με το δικό τους τρόπο, τη γνωστική ανάπτυξη και τη
σχολική ετοιμότητα του παιδιού για την Α΄ Δημοτικού. Πηγαίνοντας μαζί για ψώνια,
μπορούν να ζητήσουν από το παιδί να παρατηρεί τις ταμπέλες στους διαδρόμους και να
διαβάζει τα μεγάλα γράμματα στις συσκευασίες των προϊόντων. Στο δρόμο, να διαβάζει τις
ταμπέλες και τα ονόματα των δρόμων και των πλατειών της γειτονιάς. Στο σπίτι, μπορούν
να γράψουν μαζί προσκλήσεις για τους φίλους του τις οποίες θα στείλουν διαδικτυακά, είτε
για κάποια γιορτή είτε απλά για παιχνίδι στο σπίτι ή ραντεβού στο πάρκο, ορίζοντας ημέρα,
τοποθεσία και ώρα. Να διαβάσουν μαζί και να εμπλουτίσουν το λεξιλόγιο του παιδιού μέσα
απλά κείμενα της καθημερινότητας, ξεφυλλίζοντας παραμύθια, διαφημιστικά φυλλάδια,
συσκευασίες τροφίμων. Να πραγματοποιήσουν μαζί απλές συνταγές μαγειρικής ή
ζαχαροπλαστικής, όπου ο μικρός βοηθός σεφ θα πρέπει να διαβάζει και να ζυγίζει τις
ποσότητες των συστατικών. Κάθε βράδυ να διηγηθούν τη μέρα τους, από το πρωί,
βοηθώντας το παιδί να κατανοήσει την έννοια του χρόνου και της χρονικής ακολουθίας.
Τις μέρες αυτές που έχουμε συνηθίσει να επικοινωνούμε με βιντεοκλήσεις,
μπορούν οι γονείς να οργανώσουν μια έρευνα που θα κάνει ο μικρός τους δημοσιογράφος.
Να αποφασίσουν από κοινού τις ερωτήσεις που θα ήθελε να κάνει σε ένα παιδί που
φοίτησε στην Α’ Δημοτικού και να επικοινωνήσουν με φίλους και συγγενείς των οποίων τα
παιδιά ήταν φέτος σε αυτή την τάξη. Να μάθουν την εμπειρία τους και να ακούσουν τις
δικές τους ιστορίες στο νέο τους σχολείο. Να ρωτήσουν πώς έκαναν φίλους, αν πρόλαβαν
να πάνε σε σπίτια νέων συμμαθητών/τριών τους, πως νιώθουν τώρα που το σχολείο είναι
κλειστό και αν τους λείπουν οι νέοι φίλοι τους.
Ιδιαίτερη προετοιμασία χρειάζεται να γίνει για τα νήπια των οποίων η μητέρα είναι
έγκυος. Η περίοδος της εγκυμοσύνης είναι ιδιαίτερα σημαντική και η προετοιμασία του
παιδιού για το νέο αδελφάκι είναι απαραίτητη. Ο ερχομός ενός νέου παιδιού είναι
δύσκολος και το γεγονός αυτό αποτελεί από μόνο του μια μεγάλη αλλαγή. Συνεπώς, με
ακόμη μεγαλύτερη προσοχή και υπομονή θα πρέπει να φροντίσουν οι γονείς να
προετοιμάσουν το παιδί για όλες τις επερχόμενες αλλαγές στη ζωή του.
Η κάθε μεταβατική περίοδος είναι μια «γέφυρα» από μια κατάσταση της ζωής μας
σε μία άλλη και επηρεάζει όλη την οικογένεια. Είναι σημαντικό οι γονείς να προσπαθήσουν
να ελέγξουν και να μειώσουν το δικό τους άγχος, τις αμφιβολίες και τις ανησυχίες τους,
καθώς όλα αυτά αποκωδικοποιούνται αμέσως από το παιδί και του δημιουργούν την
αίσθηση ανασφάλειας. Είναι απαραίτητη η θετική σκέψη και η αισιοδοξία των γονιών ότι
όλα θα πάνε καλά. Η βαθιά πεποίθηση και η εμπιστοσύνη ότι είναι ικανοί και έτοιμοι να

αντιμετωπίσουν κάθε νέα κατάσταση. Σε μία περίοδο που οι γονείς έχουν αναλάβει
πολλούς ρόλους και ακόμη περισσότερες ευθύνες και υποχρεώσεις απέναντι στα παιδιά
τους, είναι σημαντικό να νιώθουν οι ίδιοι σίγουροι και να δίνουν το μήνυμα στο παιδί ότι το
εμπιστεύονται και ότι είναι πάντα δίπλα του, σε όλη τη διαδρομή της προσαρμογής του.

Κατερίνα Κωνσταντίνου
Σχολική Ψυχολόγος

 

Όταν το παιδί επιστρέφει μετά από τόσες ώρες στο σχολείο, το μόνο που θέλει είναι να ξεκουραστεί και να παίξει. Είναι επομένως αναμενόμενο να προσπαθεί να αποφύγει τη μελέτη. Εξάλλου, δεν είναι εύκολο για ένα παιδί να καταλάβει την αξία της μάθησης.

Πως μπορούμε να βοηθήσουμε; 

  • Σταθερό ημερήσιο προγραμμα

Το πρόγραμμα είναι απαραίτητο για τη μελέτη του παιδιού και όχι μόνο. Πρέπει να υπάρχει σταθερότητα στο πότε θα φάει το παιδί, πότε θα διαβάσει, πότε θα ξεκουραστεί, πότε θα παίξει, πότε θα κοιμηθεί. Η καθημερινή ρουτίνα δημιουργεί ασφάλεια στο παιδί, ενώ παράλληλα δεν αφήνει περιθώρια για εντάσεις, όπως «Άσε με τώρα, θα διαβάσω μετά» ή «Πρώτα θα παίξω και μετά θα διαβάσω».

  • Υπάρχει ιδανική ώρα για μελέτη; 

Μετά το σχολείο, το παιδί χρειάζεται ξεκούραση για περίπου μία ώρα, πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε δραστηριότητα απαιτεί σκέψη. Αποτρέψτε το παιδί από το να κάνει επανάληψη λίγο πριν φύγει για το σχολείο, καθώς το διάβασμα της τελευταίας στιγμής δημιουργεί άγχος και δυσκολεύει τη συγκέντρωση. Η συγκέντρωση είναι καταλυτικός παράγοντας για τη μάθηση. Συχνά βέβαια, είναι δύσκολο να μην αφαιρεθεί ένα παιδί ή να μην παρασυρθεί από την ανυπομονησία του να τελειώσει. Μάθετέ του τεχνικές που το βοηθούν να ξαναβρεί τη συγκέντρωσή του σε τέτοιες στιγμές, όπως το να παίρνει βαθιές ανάσες με αργό και ρυθμικό τρόπο, εστιάζοντας την προσοχή στην αναπνοή του. Επίσης, μπορεί να κλείνει για λίγο τα μάτια, να μετρά έως το 10 και, όταν νιώσει πια έτοιμο, να τα ανοίγει και να συνεχίζει.

  • Ο καταλληλος χώρος για μελέτη 

Καλό είναι το παιδί να διαβάζει σε ένα μέρος φωτεινό και ήσυχο, μακριά από παράθυρο και τηλεόραση. Το γραφείο ή τραπέζι που διαβάζει το παιδί πρέπει να είναι συμμαζεμένο και χωρίς περιττά αντικείμενα πάνω του, πχ κασετίνα, κινητό τηλέφωνο, φωτογραφίες. Ο χώρος μελέτης πρέπει να είναι σταθερός, όχι να διαβάζει τη μία μέρα στην κουζίνα, την επόμενη στο σαλόνι, και την άλλη στο δωμάτιό του. Επίσης, είναι απαραίτητο να περιορίζονται οι θόρυβοι που αποσπούν τη συγκέντρωσή του, όπως ραδιόφωνο, παιδιά που παίζουν έξω, έντονες συζητήσεις ενηλίκων. Μοναδική εξαίρεση είναι η μουσική, χωρίς στίχους και σε χαμηλή ένταση, καθώς μπορεί να λειτουργήσει θετικά για τη συγκέντρωση και το άγχος, ενώ παράλληλα καλύπτει πιθανούς εξωτερικούς ήχους που δεν μπορούν να ελεγχθούν.

  • Στην πράξη

Προτού ξεκινήσει το παιδί, βοηθήστε το να σκεφτεί ποιά βιβλία, τετράδια και υλικά θα χρειαστεί (πχ μολύβι, γόμα, χάρακας κα), ανάλογα με το πρόγραμμα της επόμενης ημέρας. Αφήστε το να ορίσει την ακριβή ώρα που θα ξεκινήσει και επιβραβεύστε το εφόσον ξεκινήσει μέσα σε 5 λεπτά από την ώρα αυτή. Καθίστε δίπλα του τα πρώτα μόνο λεπτά. Μιλήστε μαζί για τα μαθήματα, ποιά είναι, αν είναι εύκολα, και παρορτύνετέ το να συνεχίσει μόνο του. Προτείνετέ του να ξεκινάει με τα πιο δύσκολα μαθήματα, να υπογραμμίζει τα κύρια σημεία ή να κολλά στον τοίχο τις σημαντικές σημειώσεις.

Όταν δυσκολεύεται, ενθαρρύνετέ τομε φράσεις όπως «Φαίνεται λίγο δύσκολο, θέλεις να δοκιμάσουμε μαζί;» ή «Πολύ καλή δουλειά μέχρι εδώ, να συνεχίσουμε μαζί;». Μην έχετε υπερβολικές απαιτήσεις από το παιδί και μην είστε πολύ πιεστικοί. Αναγνωρίστε του την προσπάθεια και επιδιώξτε να κάνετε την ώρα της μάθησης ευχάριστη και όχι καταναγκαστικό έργο.

Μην ξεχνάτε τα διαλείμματα. Καλύτερα να προγραμματήσετε εξ αρχής μια 2ωρη μελέτη με διαλείμματα, παρά να στριμώξετε όλα τα μαθήματα σε μια ώρα. Τα παιδιά Δημοτικού χρειάζονται ενα μικρό διάλειμμα κάθε 25–30 λεπτά, ενώ αντίστοιχα, ένα παιδί Γυμνασίου/Λυκείου κάθε 45-50 λεπτά. Κατά τη διαρκεια των διαλειμμάτων ενθαρρύνετε το παιδί να σηκωθεί, να περπατήσει, να φάει, να πάει τουαλέτα, ομως αποφύγετε την τηλεόραση.

 

  • Να θυμάστε:

Οι γονείς δεν είναι εκπαιδευμένοι να κανουν τη δουλειά του δασκάλου. Συνεπώς, αν δυσκολεύεστε, αναθέστε τη μελέτη σε κάποιον άλλον. Οι εντάσεις και οι καυγάδες φθείρουν τη σχέση σας με το παιδί και έχουν αρνητικό αντίκτυπο στη διάθεσή του για μάθηση.

Και μην ξεχνατε ότι το πιο σημαντικό είναι να δώσετε οι ίδιοι το καλό παράδειγμα. Αν θέλετε το παιδί σας να αγαπήσει το διάβασμα, δείξτε του πως κι εσείς το αγαπάτε. Να σας βλέπει με ένα βιβλίο, είναι πιο αποτελεσματικό από το να του δώσετε ένα βιβλίο.

Η επιστροφή στο σχολείο είναι μια περίοδος αναστάτωσης και προσαρμογής για όλη την οικογένεια. Για καλό ξεκίνημα στη νέα σχολική χρονιά, βασική προϋπόθεση είναι η στοιχειώδης εμπιστοσύνη των γονιών προς στο παιδί και ανοιχτά αυτιά, για να μπορούν να ακούν τις δικές του δυσκολίες, αν και όταν προκύψουν, και όχι τον απόηχο των δικών τους φόβων. 
Οι γονείς έχουν καθοριστικό ρόλο στην προετοιμασία του παιδιού, σε οποιαδήποτε ηλικία, καθώς χρειάζεται να φροντίσουν τόσο την υλική όσο και την ψυχολογική προετοιμασία και στήριξη των παιδιών για την έναρξη του σχολείου. 
Δευτέρα, 11 Μαρτίου 2013 08:58

Ψυχολογικά τεστ

Τα ψυχολογικά τεστ είναι σταθμισμένες τεχνικές μέτρησης της συμπεριφοράς του ατόμου. Πολλά χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς, αλλά και της προσωπικότητας γενικότερα, μπορούν να μετρηθούν, για παράδειγμα η τάση να παίζουμε μουσική, να σκεφτόμαστε δημιουργικά, να ηγούμαστε των άλλων κ.α. τα ψυχολογικά τεστ τα οποία συμβάλλουν στη διάγνωση των ψυχολογικών προβλημάτων ονομάζονται ψυχοδιαγνωστικά τεστ.


Δευτέρα, 11 Μαρτίου 2013 08:01

Σχολικός εκφοβισμός

Ο σχολικός εκφοβισμός είναι μια πράξη βίας που επαναλαμβάνεται στο χρόνο και περιέχει το στοιχείο της πρόθεσης του δράστη να βλάψει το θύμα. Στις έρευνες για τον εκφοβισμό αναφέρεται ότι τα αγόρια εμπλέκονται σε περιστατικά εκφοβισμού, είτε ως θύματα, είτε ως θύτες, συχνότερα από τα κορίτσια. Επίσης, έχει διαπιστωθεί ότι τα αγόρια ασκούν και δέχονται περισσότερο σωματικό εκφοβισμό και τα κορίτσια περισσότερο έμμεσο (ψυχολογικές απειλές και κοινωνικό αποκλεισμό).
Τετάρτη, 06 Μαρτίου 2013 20:23

Κατερίνα Κωνσταντίνου

Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.) και κάτοχος Μεταπτυχιακού

Διπλώματος Ειδίκευσης στη Σχολική και Εξελικτική Ψυχολογία.
Έχει εξειδικευτεί στην Εμψύχωση Ομάδων, με τη μη-κατευθυντική μέθοδο εμψύχωσης
(NDI) και διαθέτει μεγάλη εμπειρία στην εμψύχωση ομάδων παιδιών προσχολικής,
σχολικής και εφηβικής ηλικίας, καθώς και ομάδων αυτογνωσίας και προσωπικής
ανάπτυξης ενηλίκων.
Κατά τα έτη 2004-2007 υπήρξε επιστημονική συνεργάτιδα του Τμήματος Ψυχολογίας
του Α.Π.Θ. σε έρευνες σχετικές με το σχολικό εκφοβισμό, και τη χρήση του Διαδικτύου
από παιδιά και εφήβους. Έχει συμμετάσχει σε πολλά πανελλήνια και διεθνή συνέδρια
με εργασίες και ανακοινώσεις της σχετικές με τη σχολική βία και τον εκφοβισμό, με
την ενδοοικογενειακή βία, και με τη χρήση του Διαδικτύου από παιδιά και εφήβους.
Το 2006 ξεκίνησε να εργάζεται ιδιωτικά και έχει συνεργαστεί με πολλά κέντρα
συμβουλευτικής, ψυχοθεραπείας και λογοθεραπείας στη Θεσσαλονίκη.
Κατά τα σχολικά έτη 2013-2015, εργάστηκε στα Κ.Ε.Δ.Δ.Υ. Βέροιας και Χαλκιδικής και
έχει μεγάλη εμπειρία στη διάγνωση και την αξιολόγηση μαθησιακών δυσκολιών και
δυσκολιών συμπεριφοράς στο σχολείο.
Από το 2016 μέχρι τον Ιούνιο 2019 υπήρξε αναπληρώτρια σχολική ψυχολόγος σε
δημόσια Δημοτικά Σχολεία και Νηπιαγωγεία στο νομό της Θεσσαλονίκης.
Σήμερα συνεργάζεται σταθερά με το Κέντρο ΝΗΣΙΔΑ, από την ίδρυσή του, και παρέχει
υπηρεσίες ατομικής και ομαδικής ψυχοθεραπείας σε παιδιά και εφήβους και
συμβουλευτική υποστήριξη σε γονείς.